de werkelijkheid der dingen is in ons besef ervan!

• de kunstlobby, 10 juli 2004
imagination
“De werkelijkheid der dingen is in ons besef ervan!” (Lodewijk van Deyssel (1864-1952) Nederlands auteur, pseudoniem van K.J.L. Alberdingh Thym).

Kunst ontstaat in de buik, groeit in het hart en krijgt vorm in het hoofd. Drie elementen, libido, liefde en logica, zijn bepalend voor het scheppen van kunst. Het zijn elementaire kwaliteiten van de mens, in steeds wisselende sterkten en combinaties, die ten grondslag liggen aan de kunstproductie. Dat is anders dan in wetenschap en religie, waarbij ten minste één van deze kwaliteiten ongebruikt wordt gelaten. Terwijl religie voor gelovigen een antwoord geeft op levensvragen en wetenschap in ieder geval streeft naar de beantwoording van de vraag hoe wij en de wereld in elkaar steken, houdt de kunst zich slechts bezig met het stellen van vragen. Zoals de schrijver Ben Okri, winnaar van de Booker Prize 1991, het formuleert: “Een kunstenaar is een dromer, een onruststoker, een vragensteller.”

Kunst is in wezen een poging tot het vullen van een leegte, een tekort, zoals veel van onze creatieve activiteiten. Kunst is een poging om vast te leggen wat niet vast te leggen valt: de werkelijkheid, wat dat ook moge zijn. Daarom is een kunstwerk ook een poging tot benadering, waarbij het proces van totstandkoming even belangrijk is als het resultaat.

De aanleiding voor het scheppen van kunst is de drift iets te maken dat nog geen vorm heeft. Een gevoel van onrust, inspiratie zo men wil, dat wordt gevoed door een tekort, soms concreet, soms vaag. Er kan een concrete aanleiding zijn, maar soms wordt ze pas duidelijk wanneer het scheppingsproces is afgerond, soms in het geheel niet. Al doende ontstaat affiniteit met het idee dat emotionele contouren krijgt. Dat is het moment dat het idee vorm krijgt; dat het emotionele en het rationele in elkaar overgaan, zonder dat één van beide overheerst.

Een kunstwerk wordt gemaakt van beelden, kleuren, woorden of klanken die ook in de gewone dagelijkse communicatie worden gebruikt. Veelal worden die middelen rationeel aangewend.

In een gedicht worden op zichzelf meestal rationele woorden zodanig gecombineerd dat beelden, klanken, ritmen en woorden een eindproduct veroorzaken dat nieuw is, een eigen betekenis krijgt, een ding in zichzelf wordt. De gebruikte woorden krijgen daardoor een andere lading dan in de dagelijkse communicatie. Een dergelijk effect is alleen te bereiken door alle elementen die voor het scheppen van een kunstwerk nodig zijn – libido, liefde en logica – tegelijkertijd in te zetten. Deze elementen zijn afhankelijk van de persoonlijkheid van de kunstenaar. Het is de unieke mix van de drie elementen die het scheppingsproces van een kunstwerk karakteriseert.

Religie geeft, althans pretendeert dat, een definitief antwoord op onze vragen te geven. De menselijke twijfel wordt vervangen door het woord van God. Dit staat haaks op de twijfel van de kunstenaar.

De werkelijkheid der dingen is in ons besef ervan! Als je met een kunstwerk wordt geconfronteerd, is de eerste reactie meestal een gevoelsmatige (“Ik word er …. van”, “Ik zou wel ….”, “Het lijkt op ….”). Deze reactie wordt behalve door het kunstwerk zelf ook bepaald door eigenschappen (karakter, voorkennis) van jezelf. Soms zul je het bij die reactie laten en er meteen een waardering aan koppelen, maar je kunt het kunstwerk ook verder gaan bestuderen. In het proces van bestuderen van het kunstwerk is er dan steeds sprake van opnieuw beleven. Je doet kennis op door analyse van het kunstwerk en door onderzoek van achtergrond-informatie. Als je met die toegenomen kennis wederom het kunstwerk beschouwt, is er sprake van opnieuw beleven, maar nu door een ‘veranderde’ beschouwer (met meer voorkennis).

Kunstenaars maken kunst. Ik ben – eerst en vooral – politicus. Politiek is – als het goed is, zeg ik veiligheidshalve – gebouwd op visie, maar kan nooit voorbij gaan aan de feiten. Dat ligt voor de kunst anders. Een kunstenaar – vooral een moderne kunstenaar – kan de werkelijkheid compleet op zijn kop zetten. Hij kan een heel eigen werkelijkheid construeren en als die overtuigend genoeg is, worden anderen daarin meegenomen naar nieuwe ervaringen. En naar nieuwe inzichten. En van nieuwe inzichten kunnen wij allemaal – en wellicht politici in het bijzonder – profiteren.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s