zeggen wat onzegbaar is

de KUNSTLOBBY, 30 augustus 2008

unspeakeble

– Als de wereld begrijpelijk was, zou er geen kunst zijn (Camus) –

We gaan er zomaar van uit dat zoiets als ‘kunst’ bestaat en dat we dus een eenduidig antwoord kunnen op de vraag wat kunst is. Daarbij hebben wij kunst gedefinieerd als iets belangrijks, en dus van waarde. Maar, wat is kunst? Verwacht geen eenduidig antwoord op de vraag. Zoveel zielen, zoveel meningen. Het uiteindelijke antwoord verschilt van persoon tot persoon.

In feite is kunst een taalhandeling van de kunstenaar, bedoeld om uitdrukking te geven aan een bewering, een stelling. Beoogt zij te binden, te verontrusten, te eren en te ontroeren. Zo bezien is kunst zingeving. Hetzij in het perspectief van de geschiedenis of juist in het persoonlijke genieten. Daarom ook heeft kunst een sociale functie. Bij kunst hoort praten en discussiëren, delen en uitwisselen van ervaringen, meningen en opvattingen.

In het Engels zit art ook in artificial en dat lijkt weer op “aard”. Kunst is een gave; zegt iets over de aard van de maker zowel als van de aanschouwer. En de gebruikte kunstvorm, de ‘taal’ van de kunstenaar of kunstenares het voertuig om de ideeën bij anderen te brengen. Die dingen te zeggen die je voelt en denkt. Wanneer een kunstenaar gewoon zichzelf is en laat zien wie hij is, zonder iedereen naar de pijpen te dansen, blijkt dat daar de uniciteit in terug te vinden is waarnaar elk mens zoekt.

Bij kunst gaat het vaak om “mooi” of om “knap gemaakt”. Maar feitelijk biedt kunst een ervaring. Waarbij zowel de maker als de aanschouwer iets denkt of voelt. Bij kunst gaat het feitelijk niet om het kunstobject zelf, maar om de ervaring ervan, en dat wat die ervaring mogelijk maakt. Deze analyse kan zowel rationeel als gevoelsmatig zijn. Ik maak daarin geen onderscheid. Welke ervaringen dat zoal zijn? Ik noem er een aantal:
→ ontzag
→ ontroering
→ enthousiasme
→ waardering
→ rust
→ bedachtzaamheid
→ inspiratie

Duidelijk is dat de zintuigen op de proef worden gesteld. En dat is de functie van kunst: zij is bedoeld als zinnenprikkelend.

Soms onthouden wij een beeld door de daaraan verbonden associatie; een emotie of een geur bijvoorbeeld. Als ik spreek van een prachtig lavendelveld dan vormt ieder van ons zich welhaast als vanzelf het beeld van een uitgestekt paars bloemenveld en prikkelt de geur van lavendel als het ware al de neusvleugels, terwijl er in geen velden of wegen lavendel aanwezig kan zijn. Ook het auditieve geheugen reageert sterk op emoties en beelden die wij in ons geheugen hebben opgeslagen. Zo herken ik, nog voor de intro daadwerkelijk is gespeeld, uit duizenden de eerste tonen van ‘Hotel California’ van de Eagles. Het was dat liedje dat uit de luidsprekers knalde toen ik mijn levensliefde leerde kennen.

Er is geen sterkere visuele prikkel dan kleur. Kleur structureert en organiseert het kunstwerk en versterkt haar accenten. Dat kan een schaduwlijn zijn, of een contrasterende kleur. Kleur intensiveert de boodschap. In zijn eenvoud of juist in zijn uitbundigheid. Bij ieder stuk opnieuw is de kunstenaar op zoek naar een krachtig en helder beeld, dat tegelijkertijd een zekere tijdloosheid heeft. Zonder letterlijk te zijn, maakt de kunstenaar hierbij gebruik van het associatieve karakter van kleur. Of, zoals Cézanne het ooit eens zei: “Ik wilde de natuur kopiëren, maar kon het niet. Tot ik ontdekte dat je de zon enkel kan weergeven met kleur.” Kleur versterkt de boodschap van de schepper. Het helpt iets betekenis te geven, waardoor het beter te onthouden is.

Iedere kunstenaar heeft zijn eigen techniek. Steeds zijn compositie, kleurenleer en beeldelementen, zoals structuur, lijn vorm lichtval en schaduwwerking belangrijk. Een beeldend kunstwerk toont ons een beeld, een aanzicht. Je kunt zonder veel kennis zeggen wat voor uiterlijk het kunstwerk heeft. Heeft het kunstwerk bijvoorbeeld een stenen vorm of een plat vlak met daarop kleuren of lijnen? Soms blijft het daarbij, een vlak met kleuren of een vorm, meer kun je er niet van zeggen. Maar vaak herken je iets in het geheel van kleuren of vormen; een mens, een landschap of een gebouw bijvoorbeeld. Bij het ene kunstwerk is dit heel duidelijk, bij het andere weer niet. Een mooi kunstwerk is niet noodzakelijk aangenaam of natuurgetrouw. Het belangrijkste is dat een kunstwerk karaktervol is en met grote zeggingskracht de toeschouwer aanspreekt. Het is een bezield werk.

Men zegt wel eens: “Kunst zegt meer dan duizend woorden”. Dat is zo, ja, maar men gaat er dan wel vanuit dat een kunstwerk een opvatting is, die in woorden kan worden vervat. Maar ware kunst vertelt eigenlijk veel meer dan wat in woorden uitgedrukt kan worden. Het is juist waar woorden ophouden, dat kunst om de hoek komt kijken. De taal van kunst, in de vorm van tekeningen, schilderijen, metaforen en andere ‘artistieke’ uitingen, biedt mogelijkheden die in de ‘formele’ taal niet, of heel beperkt waarneembaar en uitspreekbaar zijn, en dan nog alleen voor een goed verstaander. Ervaring in het hier en nu, met haar emoties, angsten en dromen, is een realiteit die zonder metaforen en kunst nooit gedeeld zou kunnen worden, laat staan bewust zelf beleefd. Vandaar hier een pleidooi om wel woorden te gebruiken, en door te gaan met dingen te verklaren en te begrijpen, maar met het behoud van de rijkdom de kunst daaraan toevoegt.

De kunstenaar creëert kunst. Hij of zij geeft gestalte aan …
→ zijn bezieling
→ zijn inspiratie
→ zijn grote gevoeligheid voor inwendige en uitwendige prikkels
→ zijn groot ontroeringvermogen
→ zijn interesse in natuur, cultuur, religie en maatschappij
Het is de gave van een kunstenaar verbeelding te geven aan dat wat onzegbaar is. En zo de sleutel aan te reiken tot het daaraan geven van vertaling. Kunst en kunstenaar zijn geen orakels die pasklare antwoorden geven. Zij zetten mensen aan tot denken, voelen en weten, veroorzaken oplettendheid: ‘Hé, wat is hier aan de hand?’ Of: ‘Hè, da’s interessant, zo had ik het nog nooit gezien’. Kunst zet zintuigen, associaties, fantasie en verbeeldingskracht op scherp en doet gevestigde betekenissen loslaten of geeft ze nadere invulling.

Daarom zeg ik tegen de aanschouwers van kunst: hoor, zie en proef wat onzegbaar is.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s