DE SCHOONHEID LIGT IN HET AANVAARDEN

de KUNSTLOBBY, 27 november 2011
undefined
“Alles heeft z’n schoonheid alleen ziet niet iedereen dat altijd.” Confucius, Chinees filosoof (551 v.C. – 479 v.C.)

Wie op vakantie naar Florence gaat, zal in zijn reisgids ongetwijfeld iets over het syndroom van Stendhal lezen – de zenuwtoeval die de Franse schrijver kreeg toen hij bevangen raakte door de artistieke schoonheid waar in die stad geen ontkomen aan is. Met een glimlach zal de reiziger denken dat het zo’n vaart wel niet zal lopen. Een paar uur later echter, aangenomen dat hij de aanblik van de onvolprezen Dom redelijk heeft doorstaan, bevindt hij zich in het Uffizi-museum en betreedt, al enigszins onvast op zijn benen, de zalen 10 tot en met 14, oftewel de gevreesde zaal van Botticelli, waar hij oog in oog met Geboorte van Venus komt te staan. In onmacht zal hij neerzijgen en zich afvragen wat de betekenis hiervan is, niet alleen van dit ene werk, maar ook van de adembenemende, serene schilderijen die hem in deze zaal omringen – wat de betekenis is van pure Schoonheid. En dan weet hij nog niet eens dat Leonardo da Vinci hem in de volgende zaal opwacht.

De Engelse filosoof Roger Scruton doet in zijn boek ‘Schoonheid’ een poging licht te werpen op wat ons op zulke momenten raakt. Schoonheid, betoogt hij, is geen eigenschap van een object, maar een ervaring. Die schoonheidservaring definiëren is lastig, maar er valt wel het een en ander over te zeggen.

De kunstenaar heeft inspiratie nodig om een kunstwerk te kunnen realiseren. Wat de kunstenaar drijft tot het scheppen van zijn werk verschilt natuurlijk van individu tot individu. In zijn algemeenheid kan gesteld worden dat kunstenaars hun inspiratie halen uit reflectie op zichzelf of op de wereld om hen heen. Reflectie kan een diepe, filosofische gedachtegang zijn, maar ook oprechte verbazing en verwondering. Kleurgebruik, compositie en materiaalkeuze komen daarbij niet toevallig samen. Ze zijn een keuze die samenhangt met het beeld dat de kunstenaar op de wereld en/of op zichzelf heeft.

Schoonheid is een ervaring. Een gevoel dat een object inboezemt, maar dat wil niet zeggen dat het oordeel erover (‘Dit schilderij is mooier dan dat schilderij’) louter een kwestie van subjectieve voorkeur is. Het esthetisch oordeel gaat over het object, niet over de gevoelens van het subject.

Wat is mooi, wat is lelijk? Daarover verschillen de meningen – ieder z’n eigen smaak nietwaar. Ideeën over schoonheid veranderen ook: wat tien jaar geleden ‘in’ was, kan nu echt niet meer – maar over vijf jaar misschien juist weer wél. Een schoonheidsideaal dat door de eeuwen heen populair is gebleven, is dat van de klassieke oudheid: het voorbeeld van de Grieken en Romeinen. Je vind het in kunst en vormgeving op allerlei manieren terug .

Schoonheid is een centraal begrip in het spreken over kunst. Wanneer we een kunstwerk bewonderen zeggen we dat we het mooi vinden. Weinig kunstenaars echter willen alleen maar esthetisch mooie dingen maken. In die betekenis wordt schoonheid meestal als een eigenschap van minder belang beschouwd.

Voor de goede orde: verwacht u van mij geen verklaring van hetgeen onder het begrip „schoonheid” verstaan moet worden. Want ik – wij – weten het niet. Waarom er geen vast begrip voor „wat schoon is” gevonden kan worden? Omdat schoonheid een aandoening is, die door een ieder anders wordt ondergaan. Omdat schoonheid onderhevig is aan het bevattingsvermogen en aan de smaak van elk individu afzonderlijk. Wat de Chinees „schoon” noemt, dat noemt de Europeaan „lelijk”. Wat mijn vader schoon vond, dat vind ik lelijk. Die pokdalige man met zijn koperroden neus: wij vinden hem lelijk, Rembrandt vond hem goddelijk én schoon.

Schoonheid is zeer elastisch. Men kan haar uitrekken En dat heeft men dan ook altijd gedaan wanneer men met een kunstwerk geen uitweg wist, doordat het buiten het bereik van ons begrip lag. Men rekte de schoonheid dan zo ver op, dat ook dat kunstwerk binnen haar bereik kwam. Ondanks de vele begrippen die over „schoonheid”, door verschillende esthetici ontwikkeld zijn, weten wij het niet en zullen wij het nooit weten. Gewoon, omdat er geen vast begrip, geen vaste maatstaf voor „schoon” is bestaat. En daarom kunnen we naar de schoonheid de kunst niet beoordelen.

Voor mij is de schoonheid van de kunst de gestolde waarneming en verwerking van de werkelijkheid. Waarneming is voor mij niet alleen kijken, ruiken, voelen, kortom al het zintuiglijke, maar ook de idee die je aangereikt krijgt. Met de verwerking bedoel ik dat je een relatie aangaat met dat wat je waarneemt. Het komt erop neer dat je jezelf een aantal vragen stelt; wat doet het me, wordt ik getroost, ben ik bang, wat vind ik van de idee, ben ik het ermee eens of voel ik me aangevallen. Zo bezien is de ervaring van schoonheid de bepaalde manier van je verhouden met de werkelijkheid. Het kunstwerk als een gestolde toestand waarmee anderen worden uitgenodigd om deelgenoot te worden van een verhouding tot de werkelijkheid en zelf een verhouding met het werk en dat wat er achterligt aan te gaan.

Deze verhouding is een complexe zaak omdat kunst, zoals Frans Aerts schrijft in ’De dictatuur van het simplisme’, zaken situeert in een breder kader. En daarin schuilt naar mijn overtuiging ook de schoonheid van ware kunst: het is niet alleen een zaak van de kunstenaar, maar even zo goed van de toeschouwer. De toeschouwer bepaalt zelf ‘wat een kunstwerk voorstelt’. In de aanvaarding daarvan ligt de schoonheid. Juist daarom is het zaak dat u zelf de moeite neemt om stil te staan en – wellicht – stil te worden bij het werk van de kunstenaars. Zij hebben de wereld iets te vertellen en zij stellen zich daarbij kwetsbaar op. Zij laten het onuitspreekbare van zichzelf zien. Het is aan u de schoonheid van dat onuitspreekbare te ontdekken en – naar eigen inzicht en waardering – te aanvaarden.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s